Του Θέμη Μπάκα
Η εμπορική συμφωνία μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της Mercosur παρουσιάζεται ως ένα ιστορικό βήμα οικονομικής ολοκλήρωσης και ως εργαλείο ενίσχυσης της διεθνούς ανταγωνιστικότητας της Ευρώπης. Στη σφαίρα του δημοσίου λόγου κυριαρχούν όροι όπως «ανάπτυξη», «επενδύσεις», «νέες αγορές».
Όμως, πίσω από αυτούς τους γενικούς στόχους, αναδύεται ένα κρίσιμο ερώτημα: ανάπτυξη για ποιους και με ποιο κόστος;
Για τον ελληνικό πρωτογενή τομέα – έναν τομέα που ήδη δοκιμάζεται από διαδοχικές κρίσεις – η συμφωνία δεν μοιάζει με ευκαιρία, αλλά με απειλή. Απειλή για την κτηνοτροφία, για τα μικρά αγροτικά εισοδήματα, για την ίδια την κοινωνική συνοχή της υπαίθρου.
Η αρχιτεκτονική της και οι δομικές ανισότητες
Η συμφωνία ΕΕ–Mercosur παρουσιάζεται ως ένα εκτεταμένο πλαίσιο εμπορικής συνεργασίας, με στόχο την ενίσχυση των διεθνών συναλλαγών και της οικονομικής διασύνδεσης μεταξύ δύο μεγάλων αγορών. Πίσω από τη γλώσσα της «ανάπτυξης» και της «αμοιβαίας ωφέλειας», όμως, κρύβονται κρίσιμες επιλογές που επηρεάζουν άμεσα την παραγωγική βάση των κρατών-μελών.
Η συμφωνία ΕΕ-Mercosur προβλέπει:
• δραστική μείωση ή κατάργηση δασμών,
• αύξηση εισαγωγών αγροτικών προϊόντων από χώρες της Mercosur,
• άνοιγμα των αγορών της Νότιας Αμερικής για ευρωπαϊκά βιομηχανικά προϊόντα και υπηρεσίες.
Στο χαρτί, η συμφωνία εμφανίζεται ισορροπημένη. Στην πράξη, όμως, αγνοεί τις δομικές ανισότητες μεταξύ των δύο πλευρών. Η Ευρώπη – και ειδικά χώρες όπως η Ελλάδα – παράγει με αυστηρούς κανόνες, υψηλό κόστος και κοινωνικές δεσμεύσεις. Οι χώρες της Mercosur λειτουργούν με εντελώς διαφορετικό παραγωγικό μοντέλο.
Κι αυτό δεν είναι ελεύθερος ανταγωνισμός. Είναι σύγκρουση άνισων κόσμων.
Η αντίδραση της Γαλλίας και το μήνυμα
των κρατών που καταψήφισαν
Ο Γάλλος Πρόεδρος, Εμανουέλ Μακρόν, ξεκαθάρισε δημόσια ότι η Γαλλία θα ψηφίσει κατά της υπογραφής της συμφωνίας ελεύθερου εμπορίου μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της Mercosur, χαρακτηρίζοντάς την «συμφωνία άλλης εποχής», βασισμένη σε παρωχημένα κριτήρια και με ελάχιστο οικονομικό όφελος για τη Γαλλία και την Ευρώπη.
Όπως σημείωσε, σύμφωνα με τα στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, η συμβολή της συμφωνίας στο ΑΕΠ της ΕΕ δεν υπερβαίνει το +0,05% έως το 2040, ποσοστό που, κατά τον ίδιο, δεν δικαιολογεί την έκθεση κρίσιμων αγροτικών τομέων και την υπονόμευση της επισιτιστικής κυριαρχίας. Στο ίδιο μήκος κύματος, κατά της συμφωνίας, ψήφισαν επίσης η Πολωνία, η Αυστρία, η Ιρλανδία και η Ουγγαρία, εκφράζοντας σοβαρές ανησυχίες για τις επιπτώσεις στον αγροτικό τους τομέα, ενώ το Βέλγιο επέλεξε την αποχή.
Η στάση αυτή αποκαλύπτει ότι οι ενστάσεις απέναντι στη συμφωνία δεν είναι περιθωριακές, αλλά βαθιά πολιτικές και στρατηγικές.
Παρά τις αντιδράσεις αυτές, η συμφωνία εγκρίθηκε τελικά στο Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης με ειδική πλειοψηφία, με την Ελλάδα να συγκαταλέγεται στις χώρες που ψήφισαν υπέρ της.
Η ελληνική κτηνοτροφία στο στόχαστρο
Η Βραζιλία και η Αργεντινή διαθέτουν τεράστιες εκμεταλλεύσεις, χαμηλό εργατικό κόστος και χαλαρό περιβαλλοντικό πλαίσιο. Το αποτέλεσμα είναι η παραγωγή φθηνού βοδινού και πουλερικών σε τιμές που οι Έλληνες κτηνοτρόφοι αδυνατούν να ανταγωνιστούν.
Η εισροή αυτών των προϊόντων στην ευρωπαϊκή αγορά:
• συμπιέζει τις τιμές,
• αποδυναμώνει την εγχώρια παραγωγή,
• μετατρέπει τον κτηνοτρόφο από παραγωγό σε ζημιωμένο κρίκο της αλυσίδας.
Όταν η ύπαιθρος αδειάζει
Η ελληνική κτηνοτροφία δεν είναι απρόσωπη βιομηχανία. Είναι οικογενειακή εργασία, δεμένη με τον τόπο, συχνά σε ορεινές και «μειονεκτικές» περιοχές.
Η πίεση που δημιουργεί η συμφωνία μπορεί να οδηγήσει:
• σε εγκατάλειψη εκμεταλλεύσεων,
• σε ερήμωση χωριών,
• σε απώλεια τοπικών οικονομιών.
Και όταν φεύγει ο κτηνοτρόφος, φεύγει μαζί του και η ζωή.
Αθέμιτος ανταγωνισμός: Όχι ίσοι κανόνες, όχι ίσες ευθύνες
Στην καθημερινή τους προσπάθεια να παραμείνουν βιώσιμοι, οι Έλληνες παραγωγοί καλούνται να λειτουργήσουν μέσα σε ένα ιδιαίτερα απαιτητικό και αυστηρό θεσμικό πλαίσιο. Ένα πλαίσιο που θεσπίστηκε για να προστατεύει τον καταναλωτή, το περιβάλλον και την εργασία, αλλά ταυτόχρονα αυξάνει σημαντικά το κόστος παραγωγής.
Οι Έλληνες παραγωγοί υποχρεούνται να τηρούν:
• αυστηρούς κανόνες ασφάλειας τροφίμων,
• περιβαλλοντικές δεσμεύσεις,
• εργασιακά πρότυπα.
Τα προϊόντα που εισάγονται από τις χώρες της Mercosur δεν δεσμεύονται στον ίδιο βαθμό. Το αποτέλεσμα είναι ένας ανταγωνισμός που τιμωρεί τη συμμόρφωση και επιβραβεύει τη χαλαρότητα.
Αυτό δεν είναι, απλώς, οικονομικό ζήτημα. Είναι ηθικό και πολιτικό πρόβλημα.
ΠΟΠ προϊόντα: Η ταυτότητα σε κίνδυνο
Σε έναν παγκοσμιοποιημένο ανταγωνισμό όπου οι μικρές χώρες δεν μπορούν να επιβληθούν με όρους όγκου, η Ελλάδα έχει χαράξει έναν διαφορετικό δρόμο. Η δύναμή της βρίσκεται στην ποιότητα, στην αυθεντικότητα και στη στενή σύνδεση των προϊόντων της με τον τόπο και την ιστορία τους.
Η Ελλάδα δεν μπορεί να ανταγωνιστεί στις ποσότητες. Μπορεί, όμως, να ανταγωνιστεί στην ποιότητα. Τα προϊόντα ΠΟΠ και ΠΓΕ – με κορυφαίο παράδειγμα τη φέτα – αποτελούν τη διεθνή της υπογραφή.
Η ανεπαρκής προστασία των γεωγραφικών ενδείξεων:
• υπονομεύει τη φήμη των προϊόντων,
• επιτρέπει απομιμήσεις,
• στερεί εισόδημα από τους παραγωγούς.
Χάνεται έτσι όχι μόνο οικονομική αξία, αλλά και πολιτιστική και παραγωγική ταυτότητα.
Οι έμμεσες επιπτώσεις στη γεωργία
Στο πλαίσιο της συμφωνίας, η εισαγωγή φθηνότερων ζωοτροφών προβάλλεται συχνά ως ένα πιθανό όφελος για τον αγροτικό και κτηνοτροφικό τομέα. Πρόκειται, όμως, για ένα πρόσκαιρο και επιφανειακό κέρδος, που δεν λαμβάνει υπόψη τις μακροπρόθεσμες επιπτώσεις στην εγχώρια παραγωγή και τη συνολική αγροτική οικονομία.
Η εισαγωγή φθηνότερων ζωοτροφών μπορεί να μειώσει πρόσκαιρα το κόστος. Όμως:
• πιέζει τις εγχώριες καλλιέργειες,
• αυξάνει την εξάρτηση από εισαγωγές,
• αποδυναμώνει τη διατροφική αυτάρκεια.
Η Ελλάδα μετατρέπεται σταδιακά από παραγωγό σε καταναλωτή.
Οι «θετικές πλευρές» και το κοινωνικό τους όριο
Στον δημόσιο διάλογο προβάλλεται συχνά το επιχείρημα ότι η συμφωνία ανοίγει νέους δρόμους για τις ελληνικές εξαγωγές. Πράγματι, δημιουργούνται ορισμένες ευκαιρίες, όμως αυτές αφορούν έναν περιορισμένο και ήδη ισχυρό επιχειρηματικό κύκλο, αφήνοντας εκτός τη μεγάλη πλειονότητα των παραγωγών.
Ναι, υπάρχουν δυνατότητες για εξαγωγές premium προϊόντων. Όμως αυτές:
• αφορούν λίγες, ισχυρές, επιχειρήσεις,
• δεν αγγίζουν τον μικρό αγρότη,
• δεν στηρίζουν την περιφέρεια.
Ανάπτυξη που δεν διαχέεται, δεν είναι πραγματική ανάπτυξη.
Κοινωνικές συνέπειες: Το αόρατο κόστος
Οι συνέπειες της αποδυνάμωσης του πρωτογενούς τομέα ξεπερνούν κατά πολύ τα στενά όρια της οικονομίας και των αριθμών. Αγγίζουν τον κοινωνικό ιστό, τη συνοχή της χώρας και τη βιωσιμότητα των τοπικών κοινωνιών, ιδιαίτερα στην περιφέρεια.
Η αποδυνάμωση του πρωτογενούς τομέα οδηγεί:
• σε αύξηση κοινωνικών ανισοτήτων,
• σε πληθυσμιακή συρρίκνωση της υπαίθρου,
• σε απώλεια εθνικής διατροφικής ασφάλειας.
Το κόστος αυτό δεν αποτυπώνεται σε εμπορικούς ισολογισμούς, αλλά το πληρώνει η κοινωνία
Μια πολιτική επιλογή με κοινωνικό αποτύπωμα
Η συμφωνία ΕΕ – Mercosur δεν είναι τεχνική λεπτομέρεια, αλλά βαθιά πολιτική επιλογή. Και όπως κάθε πολιτική επιλογή, δημιουργεί νικητές και χαμένους. Χωρίς ουσιαστικές ρήτρες προστασίας, χωρίς κοινωνικά αντίβαρα και χωρίς στρατηγική στήριξης του πρωτογενούς τομέα, η Ελλάδα κινδυνεύει να θυσιάσει τον παραγωγό, την ύπαιθρο και τη διατροφική της αυτάρκεια.
Όλα αυτά, στο όνομα μιας ανάπτυξης που δεν μοιράζεται δίκαια και δεν περιλαμβάνει εκείνους που κρατούν ζωντανή την ελληνική περιφέρεια.
ΣΣ: Ο Θέμης Μπάκας είναι πολιτευτής Αχαΐας.
