του Μιχάλη Ψύλου, δημοσιογράφου
Πριν 30 χρόνια, το 1996, ο Αμερικανός πολιτικός επιστήμονας, Σάμιουελ Χάντινγκτον, δημοσίευσε το βιβλίο του με τίτλο «Η Σύγκρουση των Πολιτισμών».
Κατά τη λογική του αείμνηστου Χάντινγκτον, οι πολιτισμικές-θρησκευτικές αντιθέσεις έρχονται να υποκαταστήσουν ως αιτία συγκρούσεων τις ιδεολογικές και πολιτικές. Το βιβλίο του Σάμιουελ Χάντινγκτον έγινε αμέσως παγκόσμιο μπεστ σέλερ. Έχει μεταφραστεί σε 30 γλώσσες και μόνο η Amazon έχει πουλήσει 4,6 εκατομμύρια αντίτυπα.
Οι θεωρίες του προκάλεσαν αναταραχή και όσο και αν δεν έχουν επαληθευτεί, οξύνουν πάντως την οπτική μας για το παρόν.
Γιατί η «σύγκρουση των πολιτισμών» σήμερα μαίνεται όχι μεταξύ, αλλά εντός των ίδιων πολιτισμών.
Όπως έγραψε ο Ευάγγελος Βενιζέλος σε μια κριτική του για τις θεωρίες του Χάντινγκτον, «οι μεγάλες συνθέσεις για την ερμηνεία της ιστορίας και των διεθνών σχέσεων διατρέχουν πάντοτε τον κίνδυνο της υπεραπλούστευσης: Η ιστορική πραγματικότητα είναι πιο πολύπλοκη και πιο ευφάνταστη από οποιαδήποτε θεωρητική υπόθεση εργασίας.
«Αλλά για να κατανοήσουν τη νέα αμερικανική στρατηγική ασφαλείας, οι Ευρωπαίοι πρέπει να (ξανα)διαβάσουν τον Χάντινγκτον», λέει ο Γάλλος λέκτορας διεθνών σχέσεων και ειδικός στην γεωπολιτική, Μαξ Ερβάν Γκαστινό: «Σε έναν κατακερματισμένο κόσμο, που χαρακτηρίζεται από μια διαδικασία αποδυτικοποίησης, όπως την ονόμασε ο ίδιος ο Χάντινγκτον, η Δύση πρέπει επιτέλους να ενωθεί. Άλλα, από την επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο, έχουμε περάσει από μια Αμερική που εγκαταλείπει την Ευρώπη σε μια Αμερική που στοχεύει την Ευρώπη»
Για την Ουάσιγκτον, λέει ο Γκαστινό, «το ζήτημα είναι σαφές: ενώ η «οικονομική παρακμή» της Ευρώπης είναι πράγματι ανησυχητική, είναι απλώς η συνέπεια μιας εσωτερικής κατάρρευσης που ανοίγει σε μια πολύ πιο σοβαρή προοπτική: την πολιτισμική διαγραφή ».
Αποδυτικοποίηση του κόσμου
Η Δύση έχει περάσει από μια κατάσταση αδιαμφισβήτητης κυριαρχίας, η οποία διήρκεσε 400 χρόνια, και της οποίας η αμερικανική υπερδύναμη της δεκαετίας του 1990 αντιπροσώπευε το αποκορύφωμα, σε μια κατάσταση που είναι τουλάχιστον αμφίσημη: Νέες δυνάμεις, μη δυτικά ή λεγόμενα «Νότια» έθνη αμφισβητούν όλα όσα είμαστε ή εξακολουθούμε να ισχυριζόμαστε ότι είμαστε: τόσο οι φύλακες της διεθνούς τάξης και ηθικής, η έκφραση μοντέλων σταθερότητας όσο και οι κάτοχοι αξιών που ζηλεύουν, που είναι προορισμένοι αργά ή γρήγορα να αποκαλύψουν την καθολικότητά τους.
Αυτή η πρόκληση, υπό το φως του πολέμου στην Ουκρανία, όπου οι δυτικές χώρες φάνηκαν διασπασμένες, έχει λάβει μια άνευ προηγουμένου γεωπολιτική διάσταση, επιβεβαιώνοντας οριστικά αυτό που σημαίνει η «αποδυτικοποίηση του κόσμου»: το τέλος της δυτικής ηγεμονίας.
Ο όρος «Δύση»
Ο όρος «Δύση» είναι βολικός, αλλά δεν φαίνεται να ισχύει πλέον.Όσον αφορά τις αξίες και τις αρχές, υπάρχουν πλέον δύο Δύσεις, όπως ακριβώς υπάρχουν δύο Αμερικές και δύο Ευρώπες .
Η διάκριση κατέστη σαφής καθ’ όλη τη διάρκεια του 2025 και θα φανεί ακόμη περισσότερο το 2026.
Ο λόγος για την απόσχιση στο εσωτερικό της Δύσης , σύμφωνα με μια αφήγηση που κυκλοφορεί στην Ευρώπη σαν να ήταν η απόλυτη αλήθεια, είναι ότι ένα μέρος της Δύσης -η Αμερική για την ακρίβεια-εγκατέλειψε τις «δυτικές αξίες» και την Διατλαντική Συμμαχία για να εντρυφήσει στον απομονωτικό εγωισμό και να συνταχθεί με τους «κακούς», τους μη Δυτικούς, τους Ρώσους, για την ακρίβεια. Και το έκανε, ή το κάνει η «απέναντι Δύση», επειδή δεν είναι πλέον δημοκρατική αλλά αυταρχική, και επειδή δεν σκέφτεται πλέον πολιτικά αλλά μόνο οικονομικά, με το πρόσθετο πρόβλημα της ανάμειξης των δημόσιων συμφερόντων με τις ιδιωτικές επιχειρήσεις, όπως είναι χαρακτηριστικό των «κακών».
Στην Ευρώπη, από την άλλη πλευρά, η Επιτροπή των Βρυξελλών και η τριάδα των ηγετών Μερτς , Μακρόν και Στάρμερ , θέλουν την παγκοσμιοποίηση, ανοιχτά σύνορα, θέλουν να διατηρήσουν τον πόλεμο στην Ουκρανία, να αποδυναμώσουν τα έθνη-κράτη, αλλά και να αντισταθούν στην Αμερική του Τραμπ και να πολεμήσουν τις χώρες και τα κόμματα στην Ευρώπη που ταυτίζονται με τις εθνικιστικές, συντηρητικές και λαϊκιστικές αξίες που θριάμβευσαν στην Αμερική, αλλά τώρα καταγγέλλονται και καταπολεμούνται έμμεσα και ρητά ως «μη ευρωπαϊκές» και «μη δυτικές» αξίες.
Ο κίνδυνος για την Ευρώπη είναι επομένως περισσότερο εσωτερικός παρά εξωτερικός, λιγότερο εκπροσωπούμενος από την Αμερική του Ντόναλντ Τραμπ και περισσότερο από τη δική της πολιτική και πολιτιστική εξέλιξη.
Ο αείμνηστος Γάλλος φιλόσοφος και κοινωνιολόγος, Ρεϊμόν Αρόν προειδοποιούσε ότι αν οι δημοκρατίες δεν υποστηρίζονται πλέον από ένα έντονα διατηρούμενο εθνικό συναίσθημα, απειλούνται από μια διαδικασία κατακερματισμού, πνευματικής και πολιτικής αποδυνάμωσης που μετατρέπει τις εθνικές κοινότητες σε ανίσχυρα σωματίδια. «Ο αληθινός πολίτης θέλει το μεγαλείο του έθνους, καθώς και την προσωπική ασφάλεια», συνόψισε ο μεγάλος κοινωνιολόγος και εξέχων υπερασπιστής της φιλελεύθερης δημοκρατίας στον 20ό αιώνα.
Η αριστοκρατία της Δύσης
Αλλά και η Αμερική δεν είναι ενιαία. Είναι από τη μια πλευρά η Αμερική που εξέλεξε τον Τράμπ, πρόεδρο των Ηνωμένων Πολιτειών και δίνοντας στους Ρεπουμπλικάνους την πλειοψηφία και στα δύο σώματα του Κογκρέσου. Μια Αμερική που θέλει να αγκαλιάσει την παράδοση και να καταπολεμήσει την απόρριψη αξιών που θεωρεί ζωτικές για τη Δύση και που βλέπει να διακυβεύονται από τις παρεκκλίσεις εκείνων που φαίνεται να διεκδικούν μια εντελώς διαφορετική Δύση.
Ο Χάντινγκτον στη Σύγκρουση των Πολιτισμών, διατυπώνει τρία κύρια θέματα που αφορούν το μέλλον της Δύσης: την ποικιλομορφία του κόσμου, την εσωτερική ενότητα των κρατών και τις πολιτισμικές συγγένειες ως θεμέλιο κάθε διαρκούς πολιτικής συμφωνίας.
Η «σύγκρουση» λέει, μπορεί να αποφευχθεί ή να περιοριστεί, υπό την προϋπόθεση ότι αναγνωρίζεται η ποικιλομορφία του κόσμου. Από αυτή την οπτική γωνία, η αριστοκρατία της Δύσης και ειδικά της Ευρώπης, πρέπει να αντιληφθεί ότι το ρήγμα βαθαίνει όσο μεγαλώνουν οι κοινωνικές ανισότητες, όσο τα νοικοκυριά και οι υγιείς επιχειρήσεις αντιμετωπίζουν ένα ψυχροπολεμικό παραλήρημα από τους ηγέτες που βλέπουν τον επανεξοπλισμό και την πολεμική οικονομία, ως δύναμη δήθεν «ανάπτυξης».
