του Ελισσαίου Βγενόπουλου, σκηνοθέτη-συγγραφέα
Το παρελθόν δεν μένει πίσω, δεν χάνεται, περπατά δίπλα μας, σιωπηλό, ώσπου μια στιγμή αδυναμίας να το μετατρέψει ξανά σε παρόν.
Στο ζοφερό πολιτικό τοπίο της Βραζιλίας του 1977, «Ο Μυστικός Πράκτορας» του Κλέμπερ Μεντόνσα Φίλιου είναι πρωτίστως μια ταινία για τη φυγή, όχι μόνο από ένα επικίνδυνο παρελθόν, αλλά και από τον ίδιο τον εαυτό. Η ιστορία ακολουθεί έναν φαινομενικά ήσυχο δάσκαλο (Βάγκνερ Μόουρα), ο οποίος εγκαταλείπει βιαστικά το Σάο Πάολο και καταφεύγει στο Ρεσίφε, εν καιρώ προετοιμασίας καρναβαλιού, ελπίζοντας ότι η απόσταση θα λειτουργήσει ως καταφύγιο και λύτρωση. Από τα πρώτα λεπτά, ωστόσο, γίνεται σαφές πως το παρελθόν του δεν είναι κάτι που μπορεί απλώς να αφήσει πίσω.
Στον δρόμο του προς μια υποτιθέμενη ησυχία, σχεδόν όλοι τον υποδέχονται σαν ανοιχτή πληγή. Ένα σώμα που αποσυντίθεται εκτεθειμένο στον ήλιο, αρχές που μετρούν τη δικαιοσύνη σε φακελάκια και ψιθυριστές συναλλαγές, μια ηλικιωμένη γυναίκα που μιλά με χρησμούς και ανατρέπει κάθε βεβαιότητα, εκτελεστές σκορπισμένοι στην πόλη, μια οδοντίατρος που η παρουσία της ταράζει τις άμυνες του ήρωα. Παλιές φιλίες επιστρέφουν αλλοιωμένες, νέες έχθρες γεννιούνται σχεδόν χωρίς αιτία. Μέσα σε αυτό το πολύχρωμο, σχεδόν παραληρηματικό καρναβαλικό σύμπαν, ο Κλέμπερ Μεντόνσα Φίλιου επαναφέρει τη βαθύτερη εμμονή του, την ήσυχη, επίμονη καταγραφή της μάχης των αφανών ανθρώπων απέναντι σε ένα σύστημα αδιάφορο και απρόσωπο. Μια μάχη χωρίς ηρωισμούς, όπου η επιβίωση γίνεται πράξη αντίστασης και η καθημερινότητα μετατρέπεται, ανεπαίσθητα, σε πολιτική χειρονομία.
Ο «Μαρσέλο» δεν παρουσιάζεται ως κλασικός ήρωας ή επαναστάτης. Είναι ένας άνθρωπος κουρασμένος, εσωστρεφής, που κουβαλά ενοχές και μυστικά. Σταδιακά αποκαλύπτεται ότι η φυγή του συνδέεται με την έμμεση ή άμεση εμπλοκή του στο δίκτυο καταστολής της στρατιωτικής δικτατορίας. Χωρίς να προσφέρει εύκολες απαντήσεις, το σενάριο αφήνει υπαινιγμούς για έναν άνθρωπο που υπήρξε γρανάζι ενός βίαιου μηχανισμού και τώρα προσπαθεί να ζήσει σαν να μην συνέβη τίποτα.
Το Ρεσίφε, μακριά από το να λειτουργήσει ως καταφύγιο, μετατρέπεται σε έναν ζωντανό οργανισμό που παρακολουθεί και δοκιμάζει τον πρωταγωνιστή. Η πόλη απεικονίζεται με την χαρακτηριστική ματιά του Μεντόνσα Φίλιου, ζεστή, θορυβώδης, γεμάτη αντιθέσεις, αλλά ταυτόχρονα διαποτισμένη από έναν υπόγειο φόβο. Ο ήρωάς μας βρίσκει δουλειά σε ένα σχολείο, νοικιάζει ένα μικρό διαμέρισμα και προσπαθεί να ενσωματωθεί. Όμως οι μικρές λεπτομέρειες, ένα βλέμμα, μια ανεξήγητη παρακολούθηση, μια παλιά γνωριμία που εμφανίζεται απροσδόκητα, υπονομεύουν την ψευδαίσθηση της κανονικότητας.
Καθώς η αφήγηση προχωρά, η ταινία μετατρέπεται σε ένα αργό, υπαρξιακό θρίλερ. Ο δάσκαλος αρχίζει να υποψιάζεται ότι δεν είναι ο μόνος που κρύβεται. Ο Κλέμπερ Μεντόνσα Φίλιου προσεγγίζει τον Μυστικό Πράκτορα όχι ως πολιτικό θρίλερ με συμβατικές κορυφώσεις, αλλά ως μια αργή, υπόγεια μελέτη χαρακτήρα και χώρου. Η εμπνευσμένη σκηνοθεσία του βασίζεται στη συσσώρευση έντασης μέσα από σιωπές, καθημερινές χειρονομίες και φαινομενικά ασήμαντα επεισόδια, που σταδιακά αποκτούν απειλητικό βάρος. Η κάμερα παραμένει συχνά στατική ή κινείται διακριτικά, σαν αόρατος παρατηρητής, ενισχύοντας την αίσθηση ότι ο ήρωας βρίσκεται διαρκώς υπό επιτήρηση.
Το Ρεσίφε λειτουργεί ως πυκκνός αφηγηματικός μηχανισμός. Οι ήχοι της πόλης, η υγρασία, το φως και οι σκιές δημιουργούν μια ατμόσφαιρα διαρκούς ανησυχίας. Ο Βάγκνερ Μόουρα ερμηνεύει τον δάσκαλο με εσωτερικότητα, αποφεύγοντας τις εξάρσεις, αφήνοντας το πρόσωπο και το σώμα του να αποκαλύπτουν όσα το σενάριο αποσιωπά. Η ταινία υιοθετεί μια κινηματογραφική γλώσσα που εμπιστεύεται τον θεατή, αρνούμενη τις εύκολες εξηγήσεις και επιλέγοντας την ηθική αμφισημία ως βασικό αφηγηματικό άξονα. Η, δικαιολογημένα, πολυβραβευμένη ταινία των Καννών έχει αποσπάσει δύο Χρυσές Σφαίρες και κορυφαία βραβεία κριτικών διεθνώς, ενώ συνεχίζει την πορεία με τέσσερις υποψηφιότητες για Όσκαρ.
Ο Μεντόνσα Φίλιου τελικά, αφηγείται την ιστορία με υπομονή και ακρίβεια, αποφεύγοντας τον διδακτισμό. Η ταινία δεν επιδιώκει να καταδικάσει ή να δικαιώσει τον Μαρσέλο, αλλά να τον εκθέσει ως σύμβολο μιας ολόκληρης κοινωνίας που έμαθε να ζει με τα τραύματά της θαμμένα. Ο Μυστικός Πράκτορας είναι τελικά μια υπέροχη ταινία για τη μνήμη, την ενοχή και το τίμημα της σιωπής, μια υπενθύμιση ότι καμία απόσταση δεν είναι αρκετή όταν το παρελθόν παραμένει αξεδιάλυτο γιατί η μνήμη δεν είναι αρχείο του παρελθόντος, είναι ενεργή δύναμη που επιστρέφει, απαιτώντας λογαριασμό, ακόμη κι όταν προσπαθεί κάποιος να τη φιμώσει.
