Παρότι ο ύπνος αποτελεί βασικό πυλώνα της σωματικής και ψυχικής υγείας, συχνά υποβαθμίζεται μέσα στους απαιτητικούς ρυθμούς της καθημερινότητας. Κι ενώ ο επαρκής ύπνος είναι απαραίτητος για τη διατήρηση της ευεξίας, υπάρχουν περίοδοι όπου η στέρησή του είναι δύσκολο να αποφευχθεί.
Η λεγόμενη «αποταμίευση ύπνου», δηλαδή η σκόπιμη αύξηση των ωρών ύπνου για αρκετές συνεχόμενες νύχτες πριν από μια περίοδο αναμενόμενης στέρησης, ενδέχεται να αποτελεί αποτελεσματική στρατηγική, σύμφωνα με ορισμένους ερευνητές. Όπως υποστηρίζουν, αυτή η πρακτική επιτρέπει στον εγκέφαλο να συσσωρεύσει κρίσιμους πόρους για μελλοντική χρήση, ενισχύοντας την εγρήγορση και τις γνωστικές λειτουργίες όταν προκύπτει έλλειψη ύπνου.
Το 2009, ερευνητές ύπνου στο Walter Reed Army Institute of Research στο Σίλβερ Σπρινγκ των ΗΠΑ παρουσίασαν για πρώτη φορά την έννοια της «αποταμίευσης ύπνου». Υπό την ηγεσία της Τρέισι Ραπ, η οποία σήμερα εργάζεται στο Utah State University, η ερευνητική ομάδα διερεύνησε αν η εκ των προτέρων αύξηση του χρόνου ύπνου θα μπορούσε να ενισχύσει την εγρήγορση των στρατιωτών πριν από αποστολές.
Στη μελέτη συμμετείχαν 24 άτομα από το στρατιωτικό προσωπικό, τα οποία χωρίστηκαν σε δύο ομάδες: στη μία, οι συμμετέχοντες κοιμόντουσαν επτά ώρες κάθε νύχτα, ενώ στην άλλη, οι εθελοντές μπορούσαν να κοιμηθούν έως και 10 ώρες. Την εβδομάδα που ακολούθησε, ο ύπνος όλων των συμμετεχόντων περιορίστηκε σε μόλις τρεις ώρες ανά νύχτα, πριν επανέλθουν στο καθεστώς των οκτώ ωρών. Τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά. Όσοι είχαν «αποταμιεύσει» επιπλέον 3 ώρες ύπνου εμφάνισαν μικρότερη πτώση στην εγρήγορση και στην ικανότητα συγκέντρωσης κατά τη φάση περιορισμένου ύπνου. Επέστρεψαν, μάλιστα, πιο γρήγορα στην κανονική τους απόδοση σε σχέση με την άλλη ομάδα.
Παρά ταύτα, η έννοια της αποταμίευσης ύπνου παραμένει αμφιλεγόμενη, καθώς αρκετοί ερευνητές αμφισβητούν την πραγματική δυνατότητα της πρακτικής και υποστηρίζουν ότι είναι δύσκολο να διακριθεί αν το σώμα «αποθηκεύει» ώρες ύπνου για το μέλλον ή απλώς αναπληρώνει προηγούμενες ελλείψεις.
Γιατί χρειαζόμαστε ύπνο
«Υπάρχουν πολλές θεωρίες για το γιατί κοιμόμαστε», λέει ο Πίτερ Πόλος, αναπληρωτής καθηγητής ιατρικής ύπνου στο Hackensack Meridian School of Medicine.
«Υπάρχουν μεταβολικά, ορμονικά, νευρολογικά και γνωστικά ζητήματα που ρυθμίζονται κατά τον ύπνο. Για τον εγκέφαλο, θεωρείται μια περίοδος για να ενοποιηθούν οι σκέψεις ή να δοθεί προτεραιότητα σε σημαντικά ‘αρχεία’» εξήγησε.
Ο ύπνος είναι απαραίτητος για τα τρισεκατομμύρια κύτταρα του σώματός μας.
«Όλα τα κύτταρά μας χρειάζονται υγιή ύπνο για να επιδιορθωθούν», λέει ο Μάικλ Χάουελ, καθηγητής νευρολογίας στο Πανεπιστήμιο του Μινεσότα. «Καθ’ όλη τη διάρκεια της ημέρας, στο σώμα και στον εγκέφαλό μας, συσσωρεύονται διάφορα απόβλητα. Κατά τον ύπνο ο εγκέφαλος τα απομακρύνει» προσθέτει.
Οι περισσότεροι ενήλικες λειτουργούν καλύτερα με περίπου 7–9 ώρες ύπνου τη νύχτα.
«Οι άνθρωποι που μπορούν να επιβιώσουν με 4–5 ώρες ύπνου είναι πολύ σπάνιοι» σημειώνει.
Γι’ αυτό και το σοβαρό έλλειμμα ύπνου είναι τόσο επιβλαβές.
«Μπορούμε να αντέξουμε μια χαμένη ώρα εδώ κι εκεί χωρίς συνέπειες», λέει ο Πόλος. «Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν η έλλειψη ύπνου γίνεται χρόνια. Οι επιπτώσεις συσσωρεύονται με τον χρόνο και περιλαμβάνουν μειωμένη απόδοση στη δουλειά ή στις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις, έλλειψη κινήτρου και γνωστικά προβλήματα» εξηγεί.
Χωρίς επαρκή ανάπαυση, ο εγκέφαλος δεν μπορεί να απομακρύνει τα απόβλητα, με αποτέλεσμα να δυσκολευόμαστε να συγκεντρωθούμε και να απορροφήσουμε σημαντικές πληροφορίες την επόμενη μέρα.
Η Ραπ και οι συνεργάτες της πιστεύουν ότι η αποταμίευση ύπνου λειτουργεί επειδή δίνει στον εγκέφαλο περισσότερο χρόνο να απομακρύνει τα νευρωνικά απόβλητα και να αναπληρώσει τα αποθέματα γλυκογόνου που χρειάζεται ο εγκέφαλος όταν πέφτουν τα επίπεδα γλυκόζης στο αίμα, προετοιμάζοντάς τον καλύτερα για τις περιόδους στέρησης ύπνου.
Αποταμίευση ύπνου το πρωί ή το βράδυ;
Οι υποστηρικτές της μεθόδου υποστηρίζουν ότι μπορεί να είναι χρήσιμη για όσους αναμένεται να βιώσουν στέρηση ύπνου, όπως πριν από μακρινό ταξίδι.
«Αν θέλετε να δοκιμάσετε την αποταμίευση ύπνου, μπορείτε να αρχίσετε προσθέτοντας 30–60 λεπτά επιπλέον ύπνου κάθε βράδυ για μία έως δύο εβδομάδες πριν από την απαιτητική περίοδο», προτείνει ο Χάουελ.
Αντίθετα, ο Πόλος λέει ότι για κάποιους καλύτερη στρατηγική είναι να πάνε νωρίτερα στο κρεβάτι.
«Αν το σώμα σας είναι συνηθισμένο να ξυπνά στις 6 το πρωί, μπορείτε να βάλετε το ξυπνητήρι σας στις 7, αλλά πιθανόν να ξυπνήσετε στις 6 ούτως ή άλλως» λέει ο Πόλος.
«Ο ύπνος κατά τη διάρκεια της ημέρας είναι ένας πολύ αποτελεσματικός τρόπος να αποταμιεύσετε ύπνο, αρκεί να μην επηρεάζει τον βραδινό σας ύπνο», λέει ο Χάουελ.
Ένα σημείο στο οποίο οι ερευνητές διαφωνούν είναι αν η αποταμίευση ύπνου μπορεί να είναι αποτελεσματική όταν κάποιος ήδη έχει μεγάλο έλλειμμα ύπνου. Η Ραπ και οι συνεργάτες της υποστηρίζουν ότι μπορεί, αλλά επισημαίνουν ότι «το χρέος ύπνου πρέπει να εξοφληθεί το συντομότερο δυνατό».
Η Ελίζαμπεθ Κλέρμαν, καθηγήτρια νευρολογίας στο Massachusetts General Hospital και στο Harvard Medical School, διαφωνεί.
«Για να αποδείξεις ότι η αποταμίευση ύπνου λειτουργεί, πρέπει να δείξεις ότι κάποιος μπορεί να κοιμηθεί ενώ δεν είναι κουρασμένος – και δεν υπάρχει απόδειξη για αυτό», λέει, αναφερόμενη σε πειράματα όπου οι συμμετέχοντες είχαν περισσότερο χρόνο στο κρεβάτι αλλά δεν κοιμήθηκαν παραπάνω. Γι’ αυτό υποστηρίζει ότι ο ύπνος μοιάζει περισσότερο με πιστωτική κάρτα παρά με κουμπαρά.
«Μπορείς να δημιουργήσεις χρέος, αλλά δεν μπορείς να δημιουργήσεις πλεόνασμα» σημείωνει.
Η Κλέρμαν εκφράζει την ανησυχία ότι αν οι άνθρωποι πιστέψουν πως η αποταμίευση ύπνου είναι αποτελεσματική, μπορεί να θεωρήσουν ότι μπορούν να στερηθούν ύπνο, αρκεί να έχουν κοιμηθεί καλά προηγουμένως.
«Αυτό σημαίνει ότι στερούνται κάτι θεμελιωδώς σημαντικό για την υγεία και την ευεξία τους», επισημαίνει. Παρ’ όλα αυτά, υποστηρίζει την αναπλήρωση του χαμένου ύπνου, προειδοποιώντας όμως να αποφεύγονται υπερβολικοί μεσημεριανοί ύπνοι πάνω από 45 λεπτά, καθώς μπορούν να προκαλέσουν υπνηλία στη συνέχεια.
Ο Πόλος επισημαίνει ότι ακόμα και αν η αποταμίευση ύπνου λειτουργεί, δεν πρέπει να θεωρείται μακροπρόθεσμη λύση. «Μην την αντιμετωπίζετε ως λύση για κάθε πρόβλημα ύπνου ή για κάθε απαίτηση της δουλειάς και της κοινωνίας», προειδοποιεί.
«Προσπαθήστε να διατηρείτε κανονικό πρόγραμμα ύπνου και αφύπνισης και να εξασφαλίζετε επαρκή ποιότητα και ποσότητα ύπνου», καταλήγει ο Πόλος.
Πηγή: BBC
