Του Θεόδωρου Ξούλου
Η εισοδηματική πολιτική των τελευταίων ετών για τους συνταξιούχους, όταν κινείται συστηματικά κάτω από τη δυναμική του κόστους ζωής, παράγει ένα προβλέψιμο αποτέλεσμα: «ονομαστικές» αυξήσεις που δεν μεταφράζονται σε ουσιαστική βελτίωση του διαθέσιμου εισοδήματος. Το φαινόμενο δεν είναι συγκυριακό. Εδράζεται σε έναν συνδυασμό παραγόντων που λειτουργούν σωρευτικά: (α) την πρακτική στασιμότητα κρίσιμων τμημάτων του συνταξιοδοτικού εισοδήματος, και (β) τη μη τιμαριθμοποίηση της φορολογικής κλίμακας, η οποία μετατρέπει τον πληθωρισμό σε έμμεσο φόρο για μισθωτούς και συνταξιούχους.
Με άλλα λόγια, ακόμη και όταν καταγράφεται αύξηση σε ποσοστό, το καθαρό αποτέλεσμα στην τσέπη συχνά παραμένει οριακό—ιδίως για όσους βρίσκονται σε καθεστώς «προσωπικής διαφοράς», αλλά και για όσους επιβαρύνονται από το φορολογικό “fiscal drag” σε μια οικονομία με επίμονα υψηλό κόστος διαβίωσης σε βασικές κατηγορίες δαπανών.
Αυξήσεις κατώτερες του επίσημου πληθωρισμού
Η καθορισμένη αύξηση 2,4% στο συνολικό ποσό των κύριων συντάξεων για το 2026 συνιστά, μια παρέμβαση που στην πράξη είναι κατώτερη και το επίσημου πληθωρισμού. Επίσης, η πρόσφατη νομοθετική παρέμβαση για την «προσωπική διαφορά» δημιουργεί ένα μεταβατικό καθεστώς που αλλοιώνει την κατανομή των αυξήσεων, που από 1.1.2026 ο συμψηφισμός περιορίζεται στο 50%, ενώ από το 2027 προβλέπεται πλήρης κατάργηση του συμψηφισμού στις ετήσιες αυξήσεις, με διατήρηση της προσωπικής διαφοράς ως σταθερού (μη αναπροσαρμοζόμενου) μεγέθους.
Στην πράξη, περίπου 700.000 «παλαιοί» συνταξιούχοι που διατηρούν προσωπική διαφορά θα δουν μόνο μέρος της ετήσιας αύξησης να περνά στην τσέπη τους, ενώ οι υπόλοιποι θα λάβουν το πλήρες ποσοστό. Η συνέπεια είναι διπλή: αφενός δημιουργείται ανισοκατανομή των αυξήσεων, αφετέρου υπονομεύεται η ίδια η λειτουργία της αναπροσαρμογής ως εργαλείο αποκατάστασης της αγοραστικής δύναμης.
Ενδεικτική αποτύπωση της τάξης μεγέθους: σε μικτή κύρια σύνταξη 800 ευρώ, αύξηση 1,2% ισοδυναμεί με 9,60 ευρώ μικτά/μήνα. Με εισφορά υγείας 6% και ενδεικτική φορολόγηση με κατώτατο συντελεστή 9%, το καθαρό όφελος κινείται περίπου στα 8,2 ευρώ/μήνα. Όταν το καθαρό αποτέλεσμα είναι μονοψήφιο, η αύξηση δεν λειτουργεί ως πραγματική «ασπίδα» έναντι της ακρίβειας, αλλά ως μικρή λογιστική διόρθωση.
Επικουρικές συντάξεις: «αποσύνδεση» που παράγει απώλεια εισοδήματος
Η εικόνα στασιμότητας—με μέση επικουρική περί τα 190–200 ευρώ—σημαίνει ότι ένα σημαντικό τμήμα του συνταξιοδοτικού εισοδήματος παραμένει ακίνητο ονομαστικά, την ώρα που το κόστος διαβίωσης αυξάνεται.
Αυτό έχει συγκεκριμένη οικονομική ερμηνεία, όταν ένα υποσύνολο του εισοδήματος δεν αναπροσαρμόζεται, η πραγματική αξία του υποχωρεί χρόνο με τον χρόνο. Έτσι, οι επικουρικές συντάξεις κινδυνεύουν να εκφυλιστούν σε «επίδομα» αντί να λειτουργούν ως δεύτερος πυλώνας αναπλήρωσης εισοδήματος. Η υποβάθμιση δεν γίνεται απότομα· γίνεται αθόρυβα, αλλά συσσωρευτικά.
Τρόφιμα και ενέργεια: το πλήγμα στο πιο ανελαστικό καλάθι
Για τους συνταξιούχους, το μείγμα δαπανών είναι πιο «ανελαστικό»: τρόφιμα, θέρμανση/ενέργεια, υγεία. Σε αυτές τις κατηγορίες, ακόμη και σχετικά μικρές αυξήσεις τιμών προκαλούν δυσανάλογη μείωση της ευημερίας, διότι οι δαπάνες δεν μπορούν εύκολα να περιοριστούν χωρίς ουσιαστική υποβάθμιση της ποιότητας ζωής.
Η αναφορά σε σωρευτικές αυξήσεις στην τετραετία, ειδικά στα τρόφιμα, είναι κρίσιμη: ακόμη κι αν ο τρέχων ετήσιος ρυθμός πληθωρισμού αποκλιμακωθεί, το επίπεδο τιμών παραμένει υψηλό. Συνεπώς, οι μικρές ονομαστικές αυξήσεις στις συντάξεις «χάνονται με το καλημέρα», καθώς απορροφώνται από τις ανελαστικές δαπάνες.
Η μη τιμαριθμοποίηση της φορολογικής κλίμακας: ο «πληθωριστικός φόρος» του fiscal drag
Η μη τιμαριθμοποίηση της φορολογικής κλίμακας και κρίσιμων ορίων (όπως το αφορολόγητο/εκπτώσεις φόρου μισθωτών και συνταξιούχων) παράγει το φαινόμενο της ολίσθησης κλιμακίου. Οι ονομαστικές αυξήσεις, ακόμη και όταν δεν αυξάνουν την πραγματική αγοραστική δύναμη, οδηγούν σε υψηλότερη φορολογική επιβάρυνση ως ποσοστό εισοδήματος. Πρόκειται για έναν “αθόρυβο” μηχανισμό αύξησης των φορολογικών εσόδων εις βάρος του διαθέσιμου εισοδήματος.
Για τους συνταξιούχους, αυτό είναι ιδιαίτερα κρίσιμο, διότι οι αυξήσεις είναι μικρές και η φορολογική επιβάρυνση μπορεί να εξανεμίσει μεγάλο μέρος τους. Έτσι, η φορολογική πολιτική λειτουργεί αποπληθωριστικά για το διαθέσιμο εισόδημα, χωρίς να έχει ληφθεί πολιτική απόφαση αύξησης συντελεστών—απλώς λόγω μη προσαρμογής της κλίμακας.
Το δομικό υπόβαθρο: η αγορά εργασίας και η «δυσκολία» των 40 ετών στον ιδιωτικό τομέα
Η συζήτηση για τις συντάξεις συχνά περιορίζεται στους κανόνες υπολογισμού. Όμως η βαθύτερη αιτία των χαμηλών συντάξεων στον ιδιωτικό τομέα είναι η ίδια η διαδρομή ασφάλισης:
• 40 έτη ασφάλισης απαιτούνται για υψηλότερα ποσοστά ανταποδοτικότητας, αλλά η διακοπτόμενη απασχόληση (ανεργία, απολύσεις, μερική ή εκ περιτροπής εργασία, εποχικότητα) καθιστά τον στόχο αυτόν συχνά μη ρεαλιστικό.
• Ελεύθεροι επαγγελματίες: οι χαμηλές ασφαλιστικές κατηγορίες/εισφορές οδηγούν σε χαμηλή συνταξιοδοτική ανταπόδοση, ενώ το ασφαλιστικό κόστος δεν επιμερίζεται σε εργοδότη–εργαζόμενο, όπως στη μισθωτή εργασία.
• Αγρότες (πρώην ΟΓΑ): οι συνολικές παροχές παραμένουν χαμηλές και οι μικρές αυξήσεις απορροφώνται άμεσα από την ακρίβεια.
Τα δεδομένα της Έκθεσης «Ήλιος», με μέση κύρια σύνταξη γήρατος νέων συνταξιούχων ιδιωτικού τομέα περί τα 787,91 ευρώ (Νοέμβριος 2025), καταδεικνύουν ότι το ζήτημα είναι συστημικό: ο ιδιωτικός τομέας παράγει χαμηλότερες συντάξεις όχι μόνο λόγω κανόνων, αλλά λόγω χαμηλών και ασταθών ασφαλιστικών βίων.
Τι απαιτείται: ένα ρεαλιστικό σχέδιο ενίσχυσης εισοδήματος και βάσης εισφορών
Αν ο στόχος είναι να σταματήσει η υποβάθμιση του πραγματικού εισοδήματος των σημερινών και αυριανών συνταξιούχων, απαιτείται δέσμη πολιτικών με σαφή στόχευση και μετρήσιμο αποτέλεσμα:
1. Μηχανισμός προστασίας αγοραστικής δύναμης για χαμηλές συντάξεις, το ζητούμενο είναι το καθαρό, πραγματικό αποτέλεσμα, όχι ο ονομαστικός τίτλος της αύξησης.
2. Πλαίσιο αναπροσαρμογής για τις επικουρικές, ώστε να μην παγιωθεί η μακροχρόνια «αποσύνδεση» τους από το κόστος ζωής.
3. Τιμαριθμοποίηση της φορολογικής κλίμακας ή στοχευμένη αναπροσαρμογή κρίσιμων ορίων/εκπτώσεων φόρου, για να ανακοπεί το fiscal drag και να μην εξανεμίζονται οι αυξήσεις.
4. Σχέδιο ενίσχυσης της εργασίας με μισθούς αξιοπρέπειας και σταθερότητα απασχόλησης: είναι η μόνη βιώσιμη «επένδυση» για τις συντάξεις του μέλλοντος, διότι αυξάνει τον μέσο ασφαλιστικό μισθό και διευρύνει τη βάση εισφορών.
5. Διέξοδος για ελεύθερους επαγγελματίες και μικρομεσαίες επιχειρήσεις: λιγότερη αβεβαιότητα, καλύτερη δυνατότητα συμμόρφωσης και κίνητρα ώστε να αυξηθεί η ασφαλιστική συμμετοχή χωρίς να στραγγαλίζεται η ρευστότητα. Το δίλημμα είναι καθαρό: είτε συνεχίζουμε με μικρές ονομαστικές αυξήσεις που απορροφώνται από ακρίβεια και φορολογική ολίσθηση, είτε περνάμε σε ένα παραγωγικό και ασφαλιστικό μοντέλο που δημιουργεί πραγματικό εισόδημα σήμερα και αξιοπρεπείς συντάξεις αύριο, βασική προϋπόθεση κοινωνικής συνοχής και μακροχρόνιας βιωσιμότητας του ασφαλιστικού συστήματος.
*Οικονομολόγος – Σύμβουλος Ασφαλιστικών, Εργατικών & Συνταξιοδοτικών θεμάτων
