του Αθαν. Χ. Παπανδρόπουλου
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το καθεστώς των μουλάδων στο Ιράν αποτελεί πηγή βίας και φανατισμού για τον κόσμο. Πρόκειται δε για ένα καθεστώς που μόνο υπό παρόμοιες συνθήκες μπορεί να επιβιώσει. Οι 60.000 νεκροί διαδηλωτές που το αμφισβητήσαν μέσα σε δέκα μέρες τον Ιανουάριο, επιβεβαιώνουν τη βαρβαρότητα των μουλάδων και των «Φρουρών της Επανάστασης» που τους στηρίζουν. Υπό αυτές τις συνθήκες, η ανησυχία που εκφράζουν πηγές της CIA ότι σε περίπτωση θανάτου του Ανώτατου Ηγέτη Αλί Χαμενεΐ θα αντικατασταθεί από μια χούφτα ριζοσπαστών των Φρουρών της Επανάστασης, είναι ένα πολύ πιθανό σενάριο.
Οι προνομιούχοι του καθεστώτος που όπως εκτιμάται έχουν ενθυλακώσει 35 δις. δολλάρια στα 47 χρόνια εξουσίας τους, δεν θα εγκαταλείψουν εύκολα τη «μπάζα» και σίγουρα ήταν προετοιμασμένοι για κάθε ενδεχόμενο.
Αναγγέλλοντας τις βομβιστικές επιθέσεις ΗΠΑ-Ισραήλ, ο Ντόναλντ Τραμπ φάνηκε να χαράζει ένα είδος οδικού χάρτη για μια νέα πολιτική τάξη στην Τεχεράνη. Αρχικά, προέτρεψε τους Ιρανούς να παραμείνουν στα σπίτια τους επειδή «βόμβες θα πέσουν παντού», πιθανώς για αρκετές ημέρες, ίσως ακόμη και για τέσσερεις εβδομάδες λέει τώρα. Στη συνέχεια, πρόσθεσε: «Όταν τελειώσουμε τα κτυπήματα, θα μπορείτε ανακτήστε τον έλεγχο της κυβέρνησης σας. Θα είναι δική σας. Θα είναι πιθανώς η μόνη σας ευκαιρία για γενιές».
Με γνώμονα την επιθυμητή κατάρρευση του καθεστώτος, πολλά υπουργεία έγιναν στόχος: το Υπουργείο Πληροφοριών, το Υπουργείο Άμυνας, ο Οργανισμός Ατομικής Ενέργειας και το Κέντρο «Καθοδήγησης» στην κεντρική περιοχή Παστέρ, όπου στεγάζεται η ηγεσία του καθεστώτος. Αναμένονται περαιτέρω βομβιστικές επιθέσεις τις επόμενες ημέρες, οι οποίες, σύμφωνα με τη συλλογιστική του Ντόναλντ Τραμπ, αποσκοπούν στην αποδυνάμωση της ιρανικής ισχύος σε τέτοιο βαθμό ώστε δεκάδες, και πιθανώς εκατοντάδες, χιλιάδες Ιρανοί να βγουν ξανά στους δρόμους, όπως έκαναν πριν από ενάμιση μήνα πριν κατασταλούν βάναυσα . Αυτή τη φορά, μπορεί να εισβάλουν, για παράδειγμα, στο Κοινοβούλιο ή στον Κρατικό τηλεοπτικό σταθμό – σύμβολα ενός κράτους που τότε θα βρίσκεται σε κατάσταση αποσύνθεσης.
Λίγο μετά την καταστολή στις αρχές Ιανουαρίου, ένας Ιρανός διπλωμάτης στην Τεχεράνη εμπιστεύτηκε τους φόβους του στην εφημερίδα Le Soir. «Αν οι Ηνωμένες Πολιτείες μας είχαν επιτεθεί τις πρώτες νύχτες της καταστολής (8, 9 και 10 Ιανουαρίου), θα μας είχαν αποδυναμώσει σοβαρά». Λίγες εβδομάδες αργότερα, ένας κάτοικος της Τεχεράνης που επισκέφθηκε το Παρίσι το επιβεβαίωσε: «Κατά τη διάρκεια εκείνων των νυχτών, εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι διαδήλωσαν από την πλατεία Afte’Tir προς το Κέντρο Καθοδήγησης. Οι αμερικανικές αεροπορικές επιδρομές προς υποστήριξή τους θα μας είχαν βοηθήσει».
Μπορεί το αμερικανοϊσραηλινό σενάριο να πετύχει αυτή τη φορά; Σε πολεμική κινητοποίηση οι Φρουροί της Επανάστασης έχουν ζητήσει από τους κατοίκους της Τεχεράνης να εγκαταλείψουν την πόλη και να αναζητήσουν καταφύγιο κοντά στην Κασπία Θάλασσα, για παράδειγμα, ενώ μονάδες των ΜΑΤ αναπτύσσονται σε ορισμένες γειτονιές της πρωτεύουσας. «Θα είναι πολύ δύσκολο να συνεχιστεί η επανάσταση. Πολλοί άνθρωποι εγκαταλείπουν την Τεχεράνη», δήλωσε στην Le Figaro μια πηγή στον Κόλπο, που γνωρίζει το Ιράν. «Μπορούν να καταστρέψουν υπουργεία και κτίρια, αλλά οι άνδρες επί του εδάφους εξακολουθούν να είναι εκεί με τα όπλα τους. Όσο δεν υπάρχουν στρατεύματα επί του εδάφους που να έχουν σταλεί από τις Ηνωμένες Πολιτείες ή το Ισραήλ, φαίνεται πολύ περίπλοκο να ανατραπεί το καθεστώς μόνο με αεροπορικές επιδρομές », πρόσθεσε.
Το 1978, η πτώση του Σάχη επισπεύστηκε από μια μετατόπιση στην αφοσίωση του στρατού, η οποία οδήγησε σε πολυάριθμες αποστασίες προς τους επαναστάτες. «Πού θα πάνε σήμερα οι αποστασίες;» αναρωτιέται η πηγή μας. «Οι υψηλόβαθμοι αξιωματικοί και άλλοι αξιωματούχοι, ιδιαίτερα εκείνοι στην ασφάλεια που έχουν ιδεολογικά και εθνικιστικά κίνητρα, είναι πιθανό να πολεμήσουν μέχρι τέλους επειδή γνωρίζουν ότι δεν μπορούν να εξιλεωθούν. Δεν πιστεύω ότι το σύστημα θα καταρρεύσει ιδιαίτερα δε τώρα που πέρα από τον Ανώτατο Ηγέτη του Αλί Χαμενεΐ, έχασε και άλλα σημαντικά στελέχη του, όπως τον υπουργό Άμυνας Αμίρ ΝΑσιρζαντεχ, τον στρατηγό Μοχαμάντ Πακπούρ κ.α.
Και από την άποψη αυτή, θα πρέπει να σημειώσουμε ότι το Ιράν περίμενε την επίθεση, παρά τις διαπραγματεύσεις μεταξύ Ιρανών και Αμερικανών αξιωματούχων. Τα υψηλοτέρα κλιμάκια της ιρανικής εξουσίας είχαν προετοιμαστεί γι’ αυτό επινοώντας διάφορα σενάρια για την αντικατάσταση των ηγετών της χώρας, συμπεριλαμβανομένου του ανώτατου ηγέτη, αποκάλυψαν οι New York Times την περασμένη εβδομάδα.
Μια άλλη πιθανή απάντηση σε προσπάθεια ανατροπής του καθεστώτος είναι το κλείσιμο του Στενού του Ορμούζ, το οποίο έχουν ήδη ανακοινώσει οι Φρουροί της Επανάστασης. Η ναυτική τους μονάδα θα μπορούσε επίσης να τοποθετήσει νάρκες σε αυτήν την ζωτικής σημασίας διαδρομή μεταφοράς πετρελαίου, και τα μη επανδρωμένα αεροσκάφη θα μπορούσαν να επιτεθούν σε εμπορικά πλοία – ένα σενάριο εξαιρετικά επιζήμιο όχι μόνο για τις μοναρχίες του Κόλπου, οι οποίες έχουν καταδικάσει τις επιθέσεις που έχουν υποστεί από το Ιράν, αλλά και για την ευρωπαϊκή οικονομία. «Η πορεία των γεγονότων θα ήταν τότε διαφορετική», τονίζει ένας διπλωμάτης με εμπειρία στη Μέση Ανατολή, σημειώνοντας ότι οι διεθνείς ναυτιλιακές υπηρεσίες έχουν ήδη λάβει προειδοποιήσεις προς αυτή την κατεύθυνση.
Το Στενό του Ορμούζ είναι πράγματι η σημαντικότερη θαλάσσια οδός στον κόσμο για το πετρέλαιο. Σύμφωνα με την Υπηρεσία Πληροφοριών Ενέργειας (ΕΙΑ), το 21% της παγκόσμιας κατανάλωσης αργού πετρελαίου και το ένα τέταρτο του εμπορίου υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG) διέρχονται από αυτήν την πλωτή οδό. Συγκεκριμένα. «20 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου μεταφέρονται καθημερινά» μέσω του Στενού του Ορμούζ, εξηγούν οι Carsten Fritsch και Barbara Lambrecht, δύο ειδικοί από την Commerzbank. Οι μεγαλύτεροι παραγωγοί πετρελαίου στον κόσμο – η Σαουδική Αραβία, το Ιράν, το Ιράκ, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και το Κουβέιτ – χρησιμοποιούν αυτό το πέρασμα καθημερινά.
Το Ιράν, ένας από τους δέκα κορυφαίους παραγωγούς πετρελαίου στον κόσμο, θα επηρεαστεί άμεσα από αυτό το κλείσιμο. Η χώρα, η οποία υπόκειται σε πολυάριθμες διεθνείς κυρώσεις, εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις εξαγωγές ενέργειας. Σύμφωνα με άρθρο του The Economist, ο τομέας των υδρογονανθράκων παρήγαγε έσοδα μεταξύ 35 και 50 δισεκατομμυρίων δολαρίων το 2023, που αντιπροσωπεύουν μεταξύ 8,7% και 12,3% του ΑΕΠ της. Το βρετανικό περιοδικό αναφέρει ότι το 95% των ιρανικών εξαγωγών πετρελαίου προορίζεται για την Κίνα. «Αν ήμουν Ιράν, θα το σκεφτόμουν δύο φορές πριν κλείσω το Στενό του Ορμούζ», τόνισε πέρυσι ο Muyu Χυ, ανώτερος αναλυτής πετρελαίου για την Ασία στην Kpler, μια παγκόσμια εταιρεία δεδομένων εμπορευμάτων και ναυτιλίας. «Εάν μπλοκάρουν το Στενό του Ορμούζ, δεν θα μπορούν πλέον να εξάγουν το πετρέλαιο τους », υποστήριξε.
Αυτό σημαίνει ότι αν οι «νταήδες» του ισλάμ κρατήσουν κλειστά τα στενά του Ορμούζ, οδηγούνται σε πλήρη οικονομική αυτοκτονία. Εικάζεται έτσι ότι το κλείσιμο των στενών αποτελεί εκβιαστική ενέργεια, ώστε να προετοιμαστεί η διαδοχή του Αλί Χαμενεΐ είτε από τον ελάχιστο έμπειρο γιο του, είτε από τον εγγονό του ιδρυτή της ισλαμικής Δημοκρατίας, που είναι ο Χασάν Χομεϊνί. Ο τελευταίος θεωρείται μεταρρυθμιστής και είναι γνωστές οι θέσεις του για την έξοδο του Ιράν από τη διεθνή απομόνωση. Δεν είναι λίγοι έτσι οι παρατηρητές που υποστηρίζουν ότι στη σημερινή συγκυρία ο Χασάν Χομεϊνί θα μπορούσε να γίνει αποδεκτός από τις ΗΠΑ και τη Δύση γενικότερα.
Ένα δεύτερο σενάριο για τη μετάβαση ηγεσίας στο Ιράν θα συνεπαγόταν μια σκληρή στροφή προς ένα ακόμη πιο αυταρχικό σύστημα μέσω της ρητής ανάληψης επίσημης ηγεσίας από στοιχεία του στρατού και των δυνάμεων ασφαλείας της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Μέχρι πρόσφατα, ο στρατός μοιραζόταν μια συμβιωτική αλλά ιστορικά υποδεέστερη σχέση με την τρέχουσα δομή εξουσίας που κυριαρχείται από κληρικούς, με την οποία είναι βαθιά συνυφασμένος μέσω οικογενειακών, οικονομικών, κοινωνικών και πολιτικών συνδέσεων. Σε προηγούμενες περιόδους εσωτερικών εντάσεων, όπως οι διαδηλώσεις στο Πανεπιστήμιο της Τεχεράνης το 1999, οι Ιρανοί στρατιωτικοί ηγέτες απείλησαν τους εκλεγμένους θεσμούς του καθεστώτος, αλλά η πίστη τους στον ανώτατο ηγέτη φαινόταν απόλυτη.
Ωστόσο, η λαϊκή εξέγερση του Ιανουαρίου του 2026 και η βάναυση απάντηση της κυβέρνησης ενίσχυσαν τη θέση του στρατού ως βασικού παράγοντα για τη διατήρηση κάθε επίφασης του μετεπαναστατικού συστήματος. Σε αντίθεση με την πολιτική τάξη των κληρικών που κυβερνούν από την επανάσταση του 1979, οι υπηρεσίες ασφαλείας έχουν πολύ βαθύ πάγκο, συμπεριλαμβανομένης μιας αφοσιωμένης νεότερης γενιάς της οποίας η πίστη σφυρηλατήθηκε στα πεδία των μαχών σε όλη την περιοχή και που δυσανασχετούν με την αρπαγή πλούτου των προκατόχων τους.
Υπό αυτές τις συνθήκες σήμερα, οι στρατιωτικοί διοικητές του Ιράν κρατούν το μέλλον της χώρας στα χέρια τους. Με το θάνατο του Χαμενεΐ, άνοιξε ο δρόμος στο Ιράν να διατηρηθεί η θρησκευτική νομιμότητα υπέρ μιας στρατιωτικής διακυβέρνησης, η οποία τελικά μπορεί να βολεύει πολύ κόσμο στην περιοχή.
Τέλος, ένα άλλο τελικό σενάριο για το Ιράν, θα μπορούσε να είναι η εκτίμηση της Επιτροπής Εξωτερικών Υποθέσεων των ΗΠΑ, που κάνει λόγο για ουσιαστική κατάρρευση της Ισλαμικής Δημοκρατίας χωρίς επίσημη ή σταθερή μετάβαση σε νέο ηγέτη ή σύστημα. Αυτό θα μπορούσε να συμβεί ως αποτέλεσμα της στρατιωτικής δράσης των ΗΠΑ ή του Ισραήλ που εξαλείφει ένα ευρύ φάσμα των υπαρχόντων πολιτικών και στρατιωτικών ηγετών του σημερινού καθεστώτος, ένας επιταχυνόμενος κύκλος εσωτερικών κρίσεων, αναταραχών και επίσημων καταστολών· ή την αλληλεπίδραση αυτών των δύο δυναμικών.
Η κατάρρευση του καθεστώτος πιθανότατα θα εκτυλιχθεί σταδιακά και στη συνέχεια ταυτόχρονα, συνοδευόμενη από τη συσσώρευση αταξίας και εσωτερικών διαμαχών εντός των κέντρων εξουσίας της Ισλαμικής Δημοκρατίας, καθώς και από ένα αυξανόμενο κύμα διαμαρτυριών, απεργιών και προκλήσεων στην εξουσία του καθεστώτος. Αυτές οι συνθήκες θα μπορούσαν να επιταχυνθούν από την στρατιωτική εκστρατεία των ΗΠΑ και ειδικά μετά το θάνατο του Χαμενεΐ, χωρίς αμφιβολία, τα στρατιωτικά κτυπήματα των ΗΠΑ, και του Ισραήλ, είναι ξεκάθαρο ότι ενισχύουν στην αστάθεια μεταξύ Ιρανών και της ηγεσίας τους και διευρύνουν το άνοιγμα των πιθανών βραχυπρόθεσμων τροχιών για αλλαγή ηγεσίας στο Ιράν. Επιπλέον, οι τακτικές της σημερινής ηγεσίας του Ιράν, συμπεριλαμβανομένης της πρόσφατης προθυμίας της να διαπράξει μαζικές φρικαλεότητες εναντίον άοπλων πολιτών για να διατηρήσει την κυριαρχία της, θα μπορούσε να επιταχύνει τις φυγόκεντρες δυνάμεις που απειλούν το σημερινό καθεστώς.
Αν και κανείς στη Δύση δεν θα θρηνήσει την κατάρρευση της Ισλαμικής Δημοκρατίας, οι άμεσες επιπτώσεις της κατάρρευσης του καθεστώτος θα μπορούσαν να είναι βαθιά προβληματικές.
Γι’ αυτό και στην προοπτική αυτή θα επανέλθουμε.
