Του Θέμη Μπάκα*
Η στρατιωτική κλιμάκωση μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών Αμερικής και του Ισραήλ, από τη μια και του Ιράν από την άλλη επαναφέρει στο προσκήνιο ένα θεμελιώδες ερώτημα: σε ποιον κόσμο ζούμε το 2026;
Σε έναν κόσμο κανόνων, θεσμών και σεβασμού της διεθνούς νομιμότητας; Ή σε έναν κόσμο όπου η γεωπολιτική ισχύς προηγείται του δικαίου;
Ο Καταστατικός Χάρτης του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών είναι σαφής: η χρήση στρατιωτικής βίας επιτρέπεται μόνο σε περίπτωση νόμιμης αυτοάμυνας ή με ρητή απόφαση του Συμβουλίου Ασφαλείας. Κάθε μονομερής στρατιωτική ενέργεια που υπερβαίνει αυτό το πλαίσιο θέτει σε δοκιμασία την ίδια τη διεθνή έννομη τάξη.
Όταν οι κανόνες κάμπτονται από τους ισχυρούς, το μήνυμα που εκπέμπεται είναι βαθιά ανησυχητικό: ότι το δίκαιο εφαρμόζεται επιλεκτικά.
Η Ευρώπη οφείλει να μιλήσει με καθαρή φωνή
Η ενωμένη Ευρώπη γεννήθηκε μέσα από τα ερείπια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Δεν μπορεί να παραμένει απλός θεατής.
Η Ευρώπη έχει ιστορική ευθύνη να υπερασπιστεί:
- την πολυμερή συνεργασία,
- τη διπλωματία,
- τον σεβασμό στο διεθνές δίκαιο,
- την προστασία των αμάχων.
Η σιωπή δεν είναι ουδετερότητα. Είναι πολιτική στάση.
Αν η Ευρωπαϊκή Ένωση περιοριστεί σε γενικές εκκλήσεις χωρίς ουσιαστική πρωτοβουλία, τότε αποδυναμώνει τον ηθικό της πυρήνα. Η αποκλιμάκωση και η διαμεσολάβηση δεν είναι αδυναμία, είναι δύναμη πολιτισμού.
Η Ελλάδα σε μια εύθραυστη γεωπολιτική ισορροπία
Για την Ελλάδα, η σύγκρουση δεν είναι μια μακρινή είδηση. Είναι μια εξέλιξη με άμεσες επιπτπώσεις.
Η χώρα μας βρίσκεται:
- σε κομβικό γεωστρατηγικό σημείο,
- σε περιβάλλον ήδη αυξημένης έντασης στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η ελληνική εξωτερική πολιτική οφείλει να κινηθεί με ψυχραιμία, θεσμική προσήλωση και στρατηγική καθαρότητα: υπεράσπιση του διεθνούς δικαίου και ενίσχυση της διπλωματικής λύσης.
Η δημοκρατία δεν επιβάλλεται με στρατιωτικές επεμβάσεις
Υπάρχει, όμως, και μια διάσταση βαθιά ανθρώπινη.
Ο ιρανικός λαός διεκδικεί ελευθερία, δικαιώματα και δημοκρατική έκφραση. Οι γυναίκες που αγωνίζονται για αξιοπρέπεια και ισότητα και οι νέοι που διεκδικούν προοπτική και ουσιαστική συμμετοχή στη δημόσια ζωή δεν αποτελούν προϊόν εξωτερικής παρέμβασης, εκφράζουν μια αυθεντική, εσωτερική κοινωνική δυναμική που αναζητά αλλαγή και θεσμική πρόοδο.
Η ιστορία έχει δείξει κάτι ξεκάθαρο: Η δημοκρατία για την οποία αγωνίζεται ένας λαός δεν μπορεί να επιτευχθεί με στρατιωτικές επεμβάσεις ξένων χωρών.
Καμία εξωτερική στρατιωτική πίεση δεν μπορεί να υποκαταστήσει τη φυσική κοινωνική εξέλιξη. Αντιθέτως, συχνά ενισχύει εθνικιστικά αντανακλαστικά και συσπειρώνει αυταρχικές ηγεσίες.
Η ελευθερία δεν εισάγεται.
Το πυρηνικό ζήτημα απαιτεί διπλωματία
Το ζήτημα του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν είναι υπαρκτό και σοβαρό. Αφορά τη διεθνή ασφάλεια, τη σταθερότητα της Μέσης Ανατολής και την αποτροπή διάδοσης πυρηνικών όπλων.
Όμως, η λύση δεν μπορεί να είναι στρατιωτική.
Η Ελλάδα οφείλει να υποστηρίζει:
- πρωτοβουλίες ειρήνης και αποκλιμάκωσης,
- επανέναρξη διαπραγματεύσεων,
- διεθνείς μηχανισμούς ελέγχου και επιθεώρησης,
- τον ρόλο του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών ως εγγυητή διεθνούς νομιμότητας.
Μόνο μια διπλωματική και θεσμική προσέγγιση μπορεί να διασφαλίσει μακροπρόθεσμη σταθερότητα.
Ανθρωπισμός ή γεωπολιτική ισχύς;
Κάθε πόλεμος συνοδεύεται από ένα αφήγημα: ασφάλεια, σταθερότητα, προστασία της ελευθερίας.
Ωστόσο, η Μέση Ανατολή αποτελεί και ενεργειακό κόμβο παγκόσμιας σημασίας, στρατηγικό πέρασμα και περιοχή πλούσια σε φυσικούς πόρους. Το Ιράν παράγει σήμερα περίπου 3,3 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου ημερησίως, αυξημένα σε σχέση με το 2020, όταν η παραγωγή του είχε υποχωρήσει σε λιγότερα από 2 εκατομμύρια βαρέλια την ημέρα.
Το ερώτημα που διαχρονικά επανέρχεται είναι αν οι συγκρούσεις υπηρετούν πράγματι την ελευθερία των λαών ή αν συνδέονται – έστω και εν μέρει – με γεωστρατηγικούς και οικονομικούς υπολογισμούς
Η απάντηση δεν είναι ποτέ απλή. Αλλά το τίμημα είναι πάντοτε ανθρώπινο.
Το δίκαιο του δυνατού – πότε σταματά;
Το «δίκαιο του δυνατού» σταματά μόνο όταν οι θεσμοί λειτουργούν χωρίς εξαιρέσεις. Όταν οι κανόνες εφαρμόζονται για όλους. Όταν η στρατιωτική υπεροχή δεν υποκαθιστά τη διπλωματία.
Αν η διεθνής κοινότητα αποδεχθεί ότι η ισχύς προηγείται του δικαίου, τότε ανοίγει ο δρόμος για έναν ασταθή κόσμο, όπου κάθε περιφερειακή ένταση μπορεί να εξελιχθεί σε παγκόσμια κρίση.
Και σε αυτόν τον κόσμο, οι κοινωνίες πληρώνουν το τίμημα.
Μια επιλογή ευθύνης για την Ελλάδα
Η Ελλάδα δεν μπορεί να καθορίσει μόνη της τις παγκόσμιες εξελίξεις. Μπορεί όμως να επιλέξει στάση.
Μπορεί να σταθεί:
∙ υπέρ της ειρήνης
∙ υπέρ της διπλωματίας
∙ υπέρ του διεθνούς δικαίου
∙ υπέρ της προστασίας των κοινωνιών
Το 2026 δεν θα έπρεπε να είναι έτος πολεμικών αναμετρήσεων. Θα έπρεπε να είναι έτος θεσμικής ωριμότητας.
Το πραγματικό μέτρο ισχύος ενός κράτους δεν είναι η στρατιωτική του δύναμη. Είναι η ικανότητά του να αποτρέπει τη σύγκρουση.
Και το πραγματικό μέτρο πολιτισμού της διεθνούς κοινότητας είναι ένα:
αν θα επιτρέψει στο δίκαιο του ισχυρού να κυριαρχήσει – ή αν θα επιμείνει ότι οι κανόνες υπάρχουν για να προστατεύουν τους ανθρώπους.
ΣΣ: Ο Θέμης Μπάκας είναι πολιτευτής Αχαΐας.
