«Oh, and baby I’m fist-fighting with fire. Just to get close to you». Αν έπρεπε να περιγράψει κανείς τον έρωτα με μία εικόνα, θα ήταν αυτή: μια μάχη με τη φωτιά, όχι για να τη σβήσεις, αλλά για να τη φτάσεις ή να ζεσταθείς στη θέρμη της. Στο «Love on the Brain», η Ριάνα δεν τραγουδά για μια ήσυχη, ισορροπημένη σχέση. Τραγουδά για εκείνη την κατάσταση όπου κάνεις πράγματα που υπό άλλες συνθήκες θα χαρακτήριζες «κακή ιδέα», αλλά τώρα μοιάζουν απολύτως λογικά. Τρέχεις χιλιόμετρα για «μια γεύση», αντέχεις συναισθηματικές μελανιές και συνεχίζεις, επειδή -όπως παραδέχεται και ο στίχος- «must be love on the brain».
Και έχει δίκιο. Δεν είναι τρόπος του λέγειν. Είναι ακριβώς αυτό που συμβαίνει.
Τι ακριβώς κάνει ο έρωτας στο μυαλό μας (και γιατί φερόμαστε αλλόκοτα); Ο έρωτας είναι από τις πιο μελετημένες ανθρώπινες συμπεριφορές και ταυτόχρονα από τις λιγότερο κατανοητές. Παρ’ όλα αυτά, η επιστήμη έχει πλέον αρκετά δεδομένα για να εξηγήσει γιατί, όταν ερωτευόμαστε, χάνουμε προσωρινά την ψυχραιμία μας, τον ύπνο μας και σε ορισμένες περιπτώσεις την κοινή λογική.
Σύμφωνα με τους ψυχιάτρους και θεραπευτές ζευγαριών Ρίτσαρντ Σβαρτς και Τζάκελιν Ολντς, καθηγητές στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ, ο ρομαντικός έρωτας ενεργοποιεί μερικά από τα πιο αρχέγονα συστήματα του εγκεφάλου – όχι εκείνα της λογικής και της κρίσης, αλλά τους μηχανισμούς που έχουν εξελιχθεί για την ανταμοιβή, την επιθυμία και, τελικά, την ίδια την επιβίωση.
Όταν ερωτευόμαστε, ο εγκέφαλος πλημμυρίζει από ντοπαμίνη, τον νευροδιαβιβαστή που μας κάνει να νιώθουμε ενθουσιασμό, κίνητρο και έντονη προσμονή. Η ντοπαμίνη δεν είναι η χημεία της ευτυχίας· είναι η χημεία του «θέλω». Θέλω να ξαναδώ τον άλλον. Θέλω μήνυμα. Θέλω επιβεβαίωση. Θέλω να γίνω η Αλεξ Φόρεστ στην «Ολέθρια Σχέση».
Η έρευνα που άνοιξε το δρόμο έγινε το 2005 από την ανθρωπολόγο Ελεν Φίσερ, η οποία παρουσίασε τις πρώτες λειτουργικές μαγνητικές τομογραφίες εγκεφάλων ανθρώπων που βρίσκονταν σε φάση έντονου έρωτα. Οταν οι συμμετέχοντες έβλεπαν φωτογραφίες του αγαπημένου τους προσώπου ενεργοποιούνταν περιοχές πλούσιες σε ντοπαμίνη, κέντρα του σώματος που σχετίζονται με την αναζήτηση ανταμοιβής, την προσήλωση και την κινητοποίηση.
Με απλά λόγια: ο εγκέφαλος αντιμετωπίζει τον έρωτα σαν κάτι που πρέπει να κυνηγήσεις.
Αυτό εξηγεί γιατί στην αρχή μιας σχέσης η σκέψη γίνεται μονότονη. Δεν «κολλάς» επειδή είσαι αδύναμος χαρακτήρας. Κολλάς επειδή το σύστημα ανταμοιβής λειτουργεί στο φουλ. Και όσο πιο αβέβαιο είναι το αποτέλεσμα (Θα απαντήσει; Θα ενδιαφερθεί; Θα με θέλει αύριο;) τόσο πιο έντονη γίνεται η ενεργοποίηση.
Την ίδια στιγμή, ανεβαίνουν τα επίπεδα κορτιζόλης, της ορμόνης του στρες. Ο οργανισμός βιώνει τον έρωτα σαν κρίσιμη κατάσταση. Η καρδιά χτυπά πιο γρήγορα, τα χέρια ιδρώνουν, ο ύπνος διαταράσσεται. Παράλληλα, μειώνονται τα επίπεδα σεροτονίνης, γεγονός που εξηγεί τις επίμονες, σχεδόν εμμονικές σκέψεις της πρώτης φάσης. Αυτό που περιγράφει ο Σβαρτς ως «μανιακά επαναλαμβανόμενες ελπίδες και φόβους».
Και κάπου εδώ συμβαίνει κάτι καθοριστικό: ο εγκέφαλος κατεβάζει την ένταση στα κυκλώματα που σχετίζονται με την κοινωνική κρίση και το φόβο. Η αμυγδαλή, υπεύθυνη για την ανίχνευση απειλής, γίνεται πιο ήσυχη. Ο προμετωπιαίος φλοιός, που κανονικά θα σου ψιθύριζε «μήπως αυτό δεν είναι καλή ιδέα;», υποχωρεί διακριτικά. Να λοιπόν γιατί ο έρωτας είναι τυφλός. Όχι ποιητικά. Νευρολογικά.
Από την τρέλα στη σύνδεση: πώς ο έρωτας ηρεμεί (και γιατί αυτό δεν είναι κακό).
Η καλή είδηση είναι ότι αυτή η κατάσταση δεν κρατά για πάντα. Όπως εξηγούν οι ερευνητές του Χάρβαρντ, ο ανθρώπινος οργανισμός δεν μπορεί να παραμείνει επ’ αόριστον σε κατάσταση υψηλού στρες. Συνήθως μέσα σε έναν με δύο χρόνους, το νευροχημικό κοκτέιλ αρχίζει να αλλάζει.
Τα επίπεδα κορτιζόλης μειώνονται, η σεροτονίνη επανέρχεται και στη θέση της νευρικής έξαψης μπαίνουν άλλοι πρωταγωνιστές: η οξυτοκίνη και η βαζοπρεσίνη, ορμόνες που σχετίζονται με την εγγύτητα, τη φροντίδα και τη μακροχρόνια προσκόλληση. Η οξυτοκίνη απελευθερώνεται με το άγγιγμα και τη σωματική επαφή και δημιουργεί αίσθηση ασφάλειας και ηρεμίας. Η βαζοπρεσίνη φαίνεται να ενισχύει συμπεριφορές σταθερότητας και δέσμευσης.
Αυτό είναι το σημείο όπου ο έρωτας παύει να μοιάζει με roller coaster και αρχίζει να θυμίζει λιμάνι. Για κάποιους αυτό βιώνεται ως απώλεια. «Δεν είναι όπως στην αρχή», λένε. Η επιστήμη, όμως, λέει κάτι διαφορετικό: δεν είναι λιγότερο. Είναι αλλιώς.
Και το ενδιαφέρον είναι ότι η ντοπαμίνη δεν εξαφανίζεται. Μελέτες σε ζευγάρια δεκαετιών δείχνουν ότι άνθρωποι που δηλώνουν ακόμα «τρελά ερωτευμένοι» μετά από 20 ή 30 χρόνια παρουσιάζουν ενεργοποίηση των ίδιων περιοχών ανταμοιβής στον εγκέφαλο με τα νέα ζευγάρια – απλώς χωρίς το άγχος και την ανασφάλεια των πρώτων μηνών. Υπάρχει όμως μια κρίσιμη διάκριση: ο έρωτας δεν δημιουργεί ψυχικές νόσους, αλλά μπορεί να αποκαλύψει ευαλωτότητες που ήδη υπάρχουν. Άτομα με προδιάθεση στο άγχος, στην κατάθλιψη ή στην ιδεοψυχαναγκαστική σκέψη συχνά βιώνουν τον έρωτα πιο έντονα, πιο απορρυθμιστικά. Ο έρωτας λειτουργεί σαν μεγεθυντικός φακός.
Με άλλα λόγια, το πάθος μπορεί να μείνει. Αυτό που φεύγει είναι η αγωνία.
Όταν, όμως, η καθημερινότητα παίρνει το πάνω χέρι -δουλειά, παιδιά, υποχρεώσεις- ο εγκέφαλος συνηθίζει. Οι ερευνητές το αποκαλούν «φαινόμενο της σκουριάς». Όχι γιατί χάνεται η αγάπη, αλλά επειδή σταματά η ενεργοποίηση του συστήματος ανταμοιβής. Το καλό νέο; Αυτό το σύστημα μπορεί να επανεκκινηθεί. Η σωματική επαφή, το σεξ, η συνειδητή επανασύνδεση αυξάνουν την οξυτοκίνη και ξαναθυμίζουν στον εγκέφαλο γιατί αυτός ο άνθρωπος είχε γίνει κάποτε τόσο σημαντικός.
Υπάρχει, φυσικά, και η σκοτεινή πλευρά. Η απώλεια. Όταν μια σχέση τελειώνει, ο εγκέφαλος αντιδρά σαν να στερείται κάτι ζωτικό. Οι ίδιες περιοχές που ενεργοποιούνται στον σωματικό πόνο ενεργοποιούνται και στον χωρισμό. Γι’ αυτό ο πόνος δεν είναι «στο κεφάλι σου». Είναι στο νευρικό σου σύστημα.
Κι όμως, παρ’ όλα αυτά, ο έρωτας παραμένει. Όχι επειδή είναι εύκολος, αλλά γιατί ο εγκέφαλος είναι φτιαγμένος για σύνδεση. Για εγγύτητα. Για το ρίσκο του «μαζί». Και αν καμιά φορά σε αφήνει «black and blue», που λέει και το άσμα, δεν το κάνει για να σε διαλύσει. Το κάνει επειδή πρώτα σε έκανε να νιώσεις έντονα, χωρίς φίλτρα, χωρίς αποστάσεις. Και αυτό, όσο κι αν μας τρομάζει, είναι συνήθως το σημείο απ’ όπου ξεκινούν οι ιστορίες που αξίζει να θυμόμαστε.
marieclaire
