*Του Θεόδωρου Ξούλου, Οικονομολόγου – Συμβούλου Ασφαλιστικών, Εργατικών & Συνταξιοδοτικών θεμάτων
Τα τελικά στοιχεία για το 2025 αποτυπώνουν μια αδιαμφισβήτητη πραγματικότητα: η Ελλάδα βιώνει το μεγαλύτερο κύμα συνταξιοδοτήσεων της σύγχρονης ιστορίας της. Με 225.800 αιτήσεις μέσα σε έναν χρόνο, καταρρίπτεται το ρεκόρ του 2021 και επιβεβαιώνεται ότι η έξοδος από την εργασία δεν αποτελεί πλέον ατομική επιλογή, αλλά συλλογική στρατηγική επιβίωσης.
Η κορύφωση των αιτήσεων τον Σεπτέμβριο –κυρίως από εκπαιδευτικούς– και ακολούθως τον Ιούλιο και τον Ιανουάριο, μήνες που επιλέγουν οι μισθωτοί προκειμένου να διασώσουν μέρος των δώρων και των επιδομάτων που συνδέονται με την ενεργό εργασία, αποκαλύπτει ότι οι εργαζόμενοι δεν κινούνται από «ευκαιριακούς υπολογισμούς», αλλά από βαθιά οικονομική ανασφάλεια. Σε συνθήκες παρατεταμένης αύξησης του πληθωρισμού, με υψηλό κόστος στέγασης και διαρκή υποβάθμιση της αγοραστικής δύναμης των μισθών, η σύνταξη –έστω και μειωμένη– εκλαμβάνεται ως το μόνο σταθερό μηνιαίο εισόδημα.
Εξίσου καθοριστικός παράγοντας είναι ο φόβος. Η συζήτηση που ήδη ανοίγει για πιθανή αύξηση των ορίων ηλικίας από το 2027, με αφετηρία τη μελέτη της Αναλογιστικής Αρχής και την αύξηση του προσδόκιμου ζωής στα 81,5 έτη, λειτουργεί προληπτικά. Χιλιάδες ασφαλισμένοι σπεύδουν να «κλειδώσουν» δικαιώματα, γνωρίζοντας ότι κάθε επόμενη μεταρρύθμιση κινείται προς αυστηρότερα όρια και χαμηλότερες παροχές.
Στο τοπίο αυτό προστίθεται και το νέο καθεστώς απασχόλησης των συνταξιούχων. Η δυνατότητα λήψης ολόκληρης της σύνταξης χωρίς το πέναλτι του 30%, σε συνδυασμό με την καταβολή εισφορών και του σχετικού πόρου, έχει μετατρέψει τη συνταξιοδότηση –ιδίως για ελεύθερους επαγγελματίες και αυτοαπασχολούμενους επιστήμονες– σε εργαλείο αναδιάταξης εισοδήματος. Δεν είναι τυχαίο ότι τέσσερις στους πέντε συνεχίζουν να εργάζονται. Το κράτος αποκομίζει πρόσκαιρα έσοδα, την ίδια στιγμή όμως μετακυλίει τον κίνδυνο και το βάρος στον ίδιο τον ασφαλισμένο.
Η μεγάλη εικόνα, ωστόσο, είναι ακόμη πιο ανησυχητική. Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, η συνταξιοδοτική δαπάνη της Ελλάδας θα μειωθεί από 14,5% του ΑΕΠ το 2022 σε μόλις 12% το 2070, την ώρα που ο μέσος όρος της Ευρωπαϊκής Ένωσης θα αυξάνεται. Αυτή η «επιτυχία» δεν προκύπτει από δημογραφικά θαύματα ή από ουσιαστική ενίσχυση της απασχόλησης, αλλά από τη συστηματική μείωση των συντάξεων.
Οι αιτίες είναι γνωστές. Οι συντελεστές αναπλήρωσης των νόμων 4387/2016 και 4670/2020 υπολείπονται δραστικά των προμνημονιακών, ενώ η μετάβαση από τον υπολογισμό της σύνταξης με βάση την τελευταία πενταετία στον μέσο όρο ολόκληρου του εργασιακού βίου οδηγεί σε έμμεση μείωση των συντάξεων κατά περίπου 17%. Το αποτέλεσμα είναι ότι, ενώ η γήρανση του πληθυσμού θα μπορούσε να εκτοξεύσει τη συνταξιοδοτική δαπάνη στο 21% του ΑΕΠ, αυτή τελικά συμπιέζεται στο 12%, καθώς οι συνταξιοδοτικές παροχές προβλέπεται να υποχωρήσουν από το 76% στο 53% του μέσου μισθού.
Με άλλα λόγια, το σύστημα χαρακτηρίζεται «βιώσιμο» ακριβώς επειδή παράγει φτωχότερους συνταξιούχους. Χρηματοοικονομικά ανθεκτικό, αλλά κοινωνικά ανεπαρκές. Ένα σύστημα που εξισορροπεί τα νούμερα θυσιάζοντας την αξιοπρέπεια και μετατρέπει τη σύνταξη από κοινωνικό δικαίωμα σε μηχανισμό διαχείρισης της φτώχειας.
Απέναντι σε αυτή την πραγματικότητα, απαιτείται η επαναφορά της επάρκειας των συντάξεων στο επίκεντρο της δημόσιας πολιτικής, η αναθεώρηση των συντελεστών αναπλήρωσης, η ουσιαστική προστασία των χαμηλών και μεσαίων συντάξεων και η σύνδεση της βιωσιμότητας με την κοινωνική δικαιοσύνη. Διότι ένα ασφαλιστικό σύστημα που «σώζεται» μειώνοντας τις ζωές των ανθρώπων, στην πραγματικότητα έχει ήδη αποτύχει.
